Điểm số có quan trọng không? Nên làm gì khi con bị điểm thấp

Điểm số có quan trọng không? Câu trả lời không nằm ở hai chữ có hoặc không, mà ở việc hiểu đúng vai trò của điểm số tại từng giai đoạn con lớn lên. Bài viết giúp anh chị nhận ra 5 dấu hiệu con đang chịu áp lực điểm số và cách đồng hành phù hợp để con vừa học tốt, vừa vui.

Điểm số có quan trọng không? Câu trả lời thay đổi theo từng giai đoạn của con

Mỗi lần nhận được câu hỏi này từ phụ huynh, Lanh tôi đều trả lời giống nhau: phải xem con đang ở giai đoạn nào. Một bạn nhỏ lớp 2 và một bạn học sinh lớp 12 cần được nhìn nhận theo hai cách hoàn toàn khác nhau khi nói về điểm số. Anh chị cứ thử hình dung, áp lực đặt sai thời điểm có thể khiến con sợ học trước khi con kịp yêu việc học.

Ở cấp tiểu học, điểm số gần như chưa nói lên điều gì

Đây là giai đoạn con đang hình thành thái độ với việc học: thích hay sợ, tò mò hay chán ngán. Nếu cha mẹ gắn chặt việc học với điểm số ngay từ những năm đầu, con dễ đánh mất động lực học từ bên trong, thứ động lực quý giá nhất mà sau này rất khó xây lại.

Theo Thông tư 27 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, áp dụng theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, học sinh tiểu học hiện được đánh giá bằng cách kết hợp nhận xét thường xuyên với điểm số ở một số môn vào cuối kỳ. Trong đó, nhận xét của giáo viên đóng vai trò quan trọng nhất. Cách đánh giá này phần nào cho thấy quan điểm chung của ngành giáo dục: ở lứa tuổi này, quá trình học và sự tiến bộ của con quan trọng hơn một con số cụ thể.

Tôi nhớ có một chị phụ huynh từng kể với tôi rằng con chị học lớp 2, học bạ chỉ ghi “Hoàn thành tốt” chứ không có điểm số rõ ràng, khiến chị khá sốt ruột. Nhưng sau vài tháng quan sát, chị nhận ra điều đáng mừng hơn nhiều: con thích đến lớp, hay kể chuyện vui ở trường, và biết nhường đồ chơi cho em nhỏ hàng xóm. Chị bảo, đó mới là điều chị cần yên tâm ở giai đoạn này, còn điểm số thì để sau.

Vậy ở tiểu học, anh chị nên quan tâm điều gì? Con có thích đi học không, có tò mò với những điều mới không, có biết hợp tác và chia sẻ với bạn không. Những điều này mới là nền tảng cho cả một chặng đường học tập dài sau này.

Ở cấp trung học cơ sở, điểm số bắt đầu có vai trò nhưng chưa quyết định tất cả

Lên cấp 2, điểm số bắt đầu phản ánh phần nào thói quen học tập mà con đang hình thành: có chăm chỉ ôn bài không, có làm bài đúng hạn không, có tập trung trong giờ học không. Tuy vậy, quan trọng hơn điểm số ở giai đoạn này là khả năng tự học, biết quản lý thời gian, và bắt đầu hình thành tư duy phản biện.

Đây cũng là giai đoạn con bước vào tuổi dậy thì, nhiều thay đổi tâm sinh lý diễn ra cùng lúc. Nếu cha mẹ đặt áp lực điểm số quá lớn vào đúng lúc này, con có thể tổn thương tâm lý sâu hơn anh chị nghĩ, vì con đang vừa đối mặt với những xáo trộn bên trong, vừa phải gánh thêm kỳ vọng từ bên ngoài.

Ở cấp trung học phổ thông và kỳ thi đại học, điểm số có ý nghĩa thực tế hơn

Phải thành thật với anh chị, đến giai đoạn này điểm số thật sự có ý nghĩa thực tế. Mỗi năm, chúng ta vẫn thấy nhiều trường hợp điểm chuẩn các trường đại học chỉ chênh nhau 0,25 điểm mà quyết định một bạn trẻ đỗ hay trượt nguyện vọng mình mong muốn. Với những bạn có định hướng du học, điểm trung bình học tập (GPA) cũng ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội nhận học bổng.

Nhưng anh chị cũng nên nhớ, điểm số cao ở giai đoạn này không đồng nghĩa với việc con sẽ thành công trong công việc sau này. Rất nhiều người đạt điểm số xuất sắc khi đi học nhưng gặp khó khăn khi bước vào môi trường làm việc thực tế, vì những kỹ năng cần thiết ở hai môi trường này không hoàn toàn giống nhau.

Khi vào đại học và đi làm, năng lực thật mới là thước đo

Nhiều doanh nghiệp hiện nay, khi tuyển dụng, không chỉ nhìn vào bảng điểm hay tấm bằng loại giỏi, mà còn đánh giá năng lực thực tế qua các bài kiểm tra tình huống, phỏng vấn chuyên sâu, hoặc thời gian thực tập thử việc. Đơn giản vì điểm số trên giấy chưa bao giờ là cách đo lường đầy đủ năng lực một con người.

Daniel Goleman, người phổ biến khái niệm trí tuệ cảm xúc (EQ) ra thế giới, đã chỉ ra qua nhiều nghiên cứu rằng những năng lực như tự nhận thức, kiên trì, và khả năng đồng cảm có ảnh hưởng không nhỏ đến sự thành công trong công việc. Ở nhiều vị trí, nhất là những công việc cần tương tác nhiều với con người như quản lý, bán hàng, hay dịch vụ khách hàng, nhóm năng lực này còn quan trọng hơn năng lực tư duy thuần túy (IQ). Nhà tâm lý học Howard Gardner cũng từng đưa ra thuyết đa trí thông minh. Theo ông, con người có đến 8 loại trí thông minh khác nhau, trong khi một bài kiểm tra trên lớp thường chỉ đo được 2 đến 3 loại trong số đó.

>>>> Xem thêm:
Nguyên nhân của áp lực đồng trang lứa: 7 yếu tố cha mẹ cần biết

Mặt trái của việc quá coi trọng điểm số

Với con: áp lực tâm lý có thể để lại hệ lụy lâu dài

Theo nghiên cứu được UNICEF hỗ trợ thực hiện tại Việt Nam, khoảng 8 đến 29% trẻ em và trẻ vị thành niên gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần ở nhiều mức độ khác nhau, từ nhẹ đến cần can thiệp. Con số này không phải để anh chị hoang mang, mà để chúng ta cùng nhìn nhận rằng áp lực học tập, trong đó có áp lực điểm số, là một trong những yếu tố góp phần vào thực trạng này.

Khi con bị cuốn vào “bệnh thành tích” hay phải so sánh với “con nhà người ta”, con dễ học vì sợ bị phạt hơn là vì thích thú khám phá. Có những bạn nhỏ vì sợ điểm kém mà chọn cách gian lận trong giờ kiểm tra, hoặc học vẹt để qua môn chứ không thực sự hiểu bài. Cả hai cách này đều khiến việc học mất đi ý nghĩa ban đầu của nó.

Với gia đình: điểm số có thể khiến cha mẹ và con xa nhau hơn

Tôi từng nghe một người mẹ kể rằng, có lần con trai chị mang về bài kiểm tra Toán chỉ được 6 điểm, con giấu bài trong cặp suốt hai ngày vì sợ bị mắng. Khi chị tình cờ phát hiện, thay vì la con như mọi lần, chị hỏi con cảm thấy thế nào về điểm số đó. Con bật khóc và nói con sợ mẹ buồn. Câu chuyện nhỏ này khiến chị nhận ra, đôi khi chính phản ứng của cha mẹ mới là điều khiến con sợ hãi, nhiều hơn cả bản thân điểm số.

Khi cha mẹ liên tục so sánh điểm số của con với bạn bè, con dễ hiểu sai rằng mình chỉ được yêu thương khi đạt thành tích tốt. Điều này nghe có vẻ nhỏ, nhưng tích lũy theo thời gian sẽ ảnh hưởng sâu đến cách con nhìn nhận giá trị bản thân mình. Ngược lại, khi cha mẹ đồng hành đúng cách, con sẽ cảm thấy an toàn để chia sẻ cả những lúc làm bài chưa tốt, và đó chính là nền tảng của một mối quan hệ gắn kết lâu dài.

Với xã hội: hiện tượng giỏi trên giấy nhưng chưa vững ngoài đời

Không ít người trẻ tốt nghiệp với tấm bằng loại giỏi nhưng lại gặp khó khi giao tiếp, làm việc nhóm, hoặc xử lý những tình huống phát sinh ngoài sách vở. Nhiều nhà tuyển dụng cũng từng chia sẻ rằng họ phải hướng dẫn lại từ đầu những kỹ năng mềm cơ bản cho nhân sự mới, dù bảng điểm của các bạn rất đẹp. Đây là lời nhắc nhở rằng điểm số chỉ là một phần nhỏ trong hành trình chuẩn bị cho con bước vào đời.

>>>> Xem thêm:
10+ Lợi ích của tự học mang lại cho Học sinh

Dấu hiệu cho thấy con đang chịu áp lực điểm số quá mức

1. Con khóc, lo lắng, hoặc mất ngủ trước mỗi kỳ thi: Đây là dấu hiệu cho thấy con đang xem kỳ thi như một mối đe dọa hơn là một cơ hội để thể hiện những gì mình đã học.
2. Con giấu bài kiểm tra điểm thấp hoặc nói dối về điểm số: Nếu con sợ anh chị biết sự thật, rất có thể con đang sợ phản ứng của anh chị hơn là sợ điểm số tự thân.
3. Con học chỉ vì sợ bị phạt, không còn hứng thú tìm hiểu điều mới: Khi động lực học chỉ còn là tránh hậu quả, con sẽ học đối phó chứ không học để hiểu.
4. Con thường so sánh bản thân với bạn bè và tự ti về năng lực của mình: Lâu dần, điều này có thể ảnh hưởng đến sự tự tin của con ở nhiều khía cạnh khác trong cuộc sống, không chỉ trong học tập.
5. Con có những biểu hiện thể chất như đau đầu, đau bụng, hoặc biếng ăn trước kỳ thi: Cơ thể con đang phản ứng với áp lực tâm lý, và đây là tín hiệu anh chị không nên bỏ qua.

Nếu con có từ 2 đến 3 dấu hiệu trở lên, đây là lúc anh chị nên xem lại cách đồng hành cùng con trong việc học, trước khi áp lực này ảnh hưởng sâu hơn đến tâm lý và sức khỏe của con.

Nếu không phải điểm số, thì điều gì mới thực sự quan trọng?

Khả năng tư duy và giải quyết vấn đề

Tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, và sự linh hoạt thích nghi với cái mới là những năng lực mà thời đại công nghệ hiện nay đang đề cao hơn bao giờ hết. Một đứa trẻ biết tự đặt câu hỏi, biết tìm nhiều cách giải quyết cho một vấn đề, sẽ có lợi thế dài hạn hơn một đứa trẻ chỉ biết làm theo khuôn mẫu để đạt điểm cao.

Kỹ năng mềm và khả năng hiểu, quản lý cảm xúc

Khả năng giao tiếp, hợp tác với người khác, quản lý cảm xúc của bản thân, và kiên trì khi gặp khó khăn, đây là những điều không bài kiểm tra nào đo được, nhưng lại ảnh hưởng rất lớn đến con đường sự nghiệp sau này của con. Anh chị có thể bắt đầu giúp con hiểu cảm xúc của mình ngay từ những việc nhỏ hàng ngày, như hỏi con cảm thấy thế nào sau một ngày học, thay vì chỉ hỏi con được bao nhiêu điểm.

Động lực học tập tự nhiên từ bên trong

Một đứa trẻ học vì tò mò, vì thực sự thích tìm hiểu, sẽ duy trì được sự cố gắng lâu hơn một đứa trẻ học chỉ vì phần thưởng hoặc vì sợ bị phạt. Nhiều nghiên cứu trong tâm lý học giáo dục cũng cho thấy động lực học tập xuất phát từ bên trong thường mang lại kết quả bền vững hơn về lâu dài, so với động lực chỉ dựa vào phần thưởng hay hình phạt từ bên ngoài.

Khả năng tự học và thích nghi với những điều mới

Trong một thế giới mà kiến thức thay đổi và lỗi thời rất nhanh, khả năng tự học, tự cập nhật những điều mới mới là lợi thế thực sự, không chỉ là những gì con đã ghi nhớ được trong sách giáo khoa. Đây cũng là lý do vì sao nhiều chuyên gia giáo dục hiện nay khuyên cha mẹ nên tập trung dạy con cách học, hơn là chỉ tập trung vào nội dung con học.

Cha mẹ nên đồng hành với con như thế nào?

Thử đổi câu hỏi mỗi ngày khi con đi học về

Thay vì hỏi con “Hôm nay con được mấy điểm”, anh chị có thể thử hỏi “Hôm nay con học được điều gì thú vị” hoặc “Con có gặp khó khăn gì không”. Câu hỏi nhỏ này tạo ra một sự khác biệt lớn: con cảm nhận được rằng cha mẹ quan tâm đến trải nghiệm học tập của con, không chỉ quan tâm đến kết quả cuối cùng.

Một phụ huynh từng chia sẻ với Lanh tôi rằng, từ khi chị đổi câu hỏi “Hôm nay con học được gì vui” thay vì hỏi điểm, con chị bắt đầu kể nhiều hơn về lớp học, về bạn bè, và cả những lần con làm sai rồi tự sửa. Chị nói, cuộc trò chuyện giữa hai mẹ con trở nên nhẹ nhàng hơn rất nhiều so với trước.

Khen sự cố gắng, không chỉ khen kết quả

Khi con làm tốt một việc gì, anh chị có thể khen “Con đã rất cố gắng ôn bài tuần này” thay vì chỉ nói “Con giỏi quá, được 10 điểm”. Cách khen này giúp con hiểu rằng nỗ lực của con có giá trị, ngay cả khi kết quả chưa như mong đợi, và đó là điều sẽ giúp con không bỏ cuộc khi gặp khó khăn sau này.

Khi con mang điểm thấp về nhà

Điều đầu tiên anh chị nên làm là giữ bình tĩnh, sau đó hỏi con cảm thấy thế nào về điểm số này. Cùng con tìm hiểu nguyên nhân, có thể là con chưa hiểu bài, có thể là con mất tập trung, hoặc đơn giản là đề thi hôm đó khó hơn bình thường. Từ đó, anh chị và con có thể cùng lập một kế hoạch nhỏ để cải thiện, thay vì chỉ trách móc hoặc so sánh con với bạn bè.

Khi con mang điểm cao về nhà

Anh chị nên ghi nhận nỗ lực của con một cách chân thành, nhưng tránh tung hô quá mức hoặc tạo thêm kỳ vọng kiểu “Lần sau cũng phải được như vậy nhé”. Điều này giúp con hiểu điểm cao là kết quả của một quá trình, không phải một tiêu chuẩn bắt buộc phải lặp lại mỗi lần, vì áp lực duy trì thành tích đôi khi còn nặng nề hơn áp lực đạt được nó lần đầu.

Giúp con tìm ra điểm mạnh ngoài sách vở

Anh chị hãy thử quan sát xem con giỏi gì ngoài việc học: thể thao, nghệ thuật, khả năng giao tiếp, tinh thần lãnh đạo, hay sự sáng tạo trong cách chơi, cách kể chuyện. Khi con có cơ hội phát triển những điểm mạnh này, con sẽ có thêm một nguồn tự tin khác ngoài điểm số, điều này đặc biệt quan trọng với những bạn nhỏ chưa thực sự nổi bật trong học tập theo cách truyền thống.

Một vài câu hỏi anh chị thường thắc mắc

Điểm số thấp có nghĩa là con học kém?

Không hẳn như vậy. Điểm thấp có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau: phương pháp học chưa phù hợp, đề thi chưa phản ánh đúng năng lực của con, hoặc con đang gặp khó khăn tâm lý mà anh chị chưa nhận ra. Điểm thấp nên được xem là một tín hiệu cần tìm hiểu thêm, không phải một bản án về năng lực của con.

Nếu không quá coi trọng điểm số, con có trở nên lười học không?

Không coi trọng điểm số không có nghĩa là không quan tâm đến việc học. Khi anh chị chuyển trọng tâm từ “học để lấy điểm” sang “học để hiểu và áp dụng”, con vẫn sẽ cố gắng, nhưng với một động lực bền vững hơn nhiều so với việc học chỉ vì sợ bị la mắng.

Nhưng thi đại học vẫn cần điểm cao, vậy phải làm sao?

Đúng vậy, ở những thời điểm quan trọng như thi chuyển cấp hay thi đại học, điểm số vẫn có vai trò thực tế không thể phủ nhận. Điều quan trọng là giúp con hiểu con đang cố gắng vì một mục tiêu cụ thể mà con mong muốn, không phải vì sợ hãi hay áp lực từ cha mẹ.

Có nên thưởng tiền khi con đạt điểm cao?

Lanh tôi nghĩ là không nên. Khi việc học gắn với phần thưởng vật chất, con dễ xem việc học như một giao dịch, và khi không còn phần thưởng, con cũng mất luôn động lực. Thay vào đó, anh chị có thể ghi nhận con bằng lời khen chân thành và thời gian chất lượng dành cho con, những điều này thường có giá trị lâu dài hơn tiền bạc.

Làm sao để biết con có đang chịu áp lực điểm số không?

Anh chị có thể xem lại 5 dấu hiệu Lanh tôi đã chia sẻ ở phần trên. Ngoài ra, nếu con thường xuyên so sánh mình với bạn bè, sợ hãi mỗi khi điểm thấp, hoặc dần mất hứng thú với những môn học con từng yêu thích, đó cũng là những tín hiệu anh chị nên lưu tâm.

Kết luận

Vậy, điểm số có quan trọng không? Có, nhưng chỉ là một trong nhiều thước đo, không phải tiêu chí duy nhất quyết định tương lai của con. Khi anh chị thay đổi cách nhìn về điểm số, con sẽ được nhẹ gánh áp lực để thực sự yêu việc học và phát triển toàn diện hơn.

Nếu anh chị muốn tìm thêm những góc nhìn và công cụ thực tế để đồng hành cùng con trong chuyện học hành, anh chị có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành. Đây là nơi Lanh tôi và đội ngũ vẫn đang đồng hành cùng rất nhiều cha mẹ mỗi ngày.