Nguyên nhân của áp lực đồng trang lứa: 7 yếu tố cha mẹ cần biết

Nguyên nhân của áp lực đồng trang lứa thường bắt đầu từ những điều rất nhỏ: con đòi mua đồ giống bạn, so sánh điểm số, hay im lặng sau một lần bị chê. Lanh tôi sẽ phân tích rõ những nguyên nhân này từ góc nhìn tâm lý học, giúp anh chị hiểu con đang trải qua điều gì để đồng hành đúng cách hơn.

Nguyên nhân của áp lực đồng trang lứa

Áp lực đồng trang lứa hiếm khi đến từ một nguyên nhân duy nhất. Qua nhiều năm tiếp xúc với các gia đình có con ở đủ lứa tuổi, Lanh tôi nhận thấy áp lực này thường là kết quả cộng dồn của bốn tầng yếu tố: bản thân đứa trẻ, gia đình, môi trường xã hội và công nghệ. Bảy nguyên nhân dưới đây sẽ giúp anh chị nhìn rõ từng tầng đó, để không còn cảm thấy mơ hồ trước những thay đổi của con.

1. Nhu cầu được thuộc về và nỗi sợ bị tách khỏi nhóm

Mỗi người, đặc biệt là trẻ trong tuổi dậy thì, đều có một nhu cầu rất tự nhiên là được thuộc về một nhóm nào đó. Nhà tâm lý học Abraham Maslow từng chỉ ra rằng nhu cầu được yêu thương và được chấp nhận đứng ngay sau nhu cầu về an toàn, nghĩa là nó quan trọng gần như cơm ăn áo mặc đối với một đứa trẻ đang lớn. Khi con sợ bị tách khỏi nhóm bạn, con sẵn sàng thay đổi cách ăn mặc, sở thích, thậm chí cách nói chuyện để được nhóm chấp nhận.

Đây cũng là lý do nhà tâm lý học Solomon Asch, qua thí nghiệm năm 1951, phát hiện ra rằng rất nhiều người sẵn sàng đưa ra câu trả lời sai chỉ để giống với số đông xung quanh, ngay cả khi họ biết rõ điều đó không đúng. Lanh tôi từng gặp một bé gái lớp 8 đột nhiên đòi đổi toàn bộ áo khoác, giày dép sang đúng kiểu các bạn trong lớp đang dùng, chỉ vì sợ bị trêu là “lỗi thời”. Đó là một biểu hiện rất cụ thể của nguyên nhân áp lực đồng trang lứa xuất phát từ nhu cầu thuộc về một nhóm.

2. Thói quen so sánh xã hội, “tại sao người khác giỏi hơn mình?”

Não bộ con người có một thiên hướng khá thú vị là dễ chú ý đến người giỏi hơn mình hơn là người kém hơn mình. Các nhà tâm lý học gọi đây là so sánh hướng lên, tức là nhìn vào người vượt trội để rồi cảm thấy mình thua kém, trái với so sánh hướng xuống là nhìn vào người kém hơn để tạm thấy an tâm. Vấn đề là so sánh hướng lên xảy ra thường xuyên hơn rất nhiều, đặc biệt ở môi trường học đường và công sở, nơi thành tích luôn được nhắc đến công khai.

Một câu chuyện Lanh tôi hay nghe từ các bạn trẻ là thấy bạn cùng lớp đỗ học bổng hay vào công ty lớn, lập tức tự hỏi “mình đã sai ở đâu mà thua kém vậy?”. Tại sao bị áp lực đồng trang lứa dễ xuất hiện đến vậy? Phần lớn đến từ chính thói quen so sánh một chiều này, và nó còn được khuếch đại gấp nhiều lần khi có mạng xã hội tham gia, điều Lanh tôi sẽ nói rõ hơn ở phần sau.

3. Kỳ vọng quá cao từ gia đình, vòng lặp “con nhà người ta”

Trong văn hóa Việt Nam, câu nói “con nhà người ta” gần như đã trở thành một công cụ giáo dục quen thuộc của nhiều thế hệ phụ huynh. Anh chị so sánh con với điểm số, trường học, hay công việc của con người khác, với mong muốn con cố gắng hơn. Nhưng vô tình, cách này lại khiến con học được một bài học khác: giá trị của con được đo bằng việc con có giỏi hơn người khác hay không, chứ không phải bằng việc con có tiến bộ so với chính con ngày hôm qua.

Lanh tôi gọi đây là một vòng lặp: cha mẹ so sánh, con tự so sánh, rồi áp lực đồng trang lứa hình thành ngay trong chính gia đình, trước cả khi con bước ra ngoài xã hội. Nhiều phụ huynh cũng rơi vào tình trạng chạy đua không kém con, cho con học thêm đủ lớp, thi đủ chứng chỉ, tham gia đủ hoạt động ngoại khóa, chỉ vì sợ con thua bạn bè. Nếu anh chị đọc đến đây và thấy quen, gợi ý nhỏ của Lanh tôi là hãy thử đặt kỳ vọng dựa trên tiến trình phát triển của chính con, thay vì lấy thành tích của một đứa trẻ khác làm thước đo.

4. Văn hóa coi trọng tập thể và áp lực từ hệ thống giáo dục

Người Việt Nam, giống nhiều nước châu Á khác, vốn quen sống trong một nền văn hóa coi trọng tập thể hơn cá nhân. Điều này có nghĩa là giá trị của một người thường được nhìn qua việc người đó hòa nhập, được tập thể công nhận như thế nào, hơn là việc người đó có những điểm riêng biệt gì. Khi lớn lên trong môi trường như vậy, việc khác biệt với số đông dễ trở thành một điều đáng lo, chứ không phải đáng tự hào.

Hệ thống giáo dục cũng góp một phần không nhỏ. Việc xếp hạng theo điểm số, các kỳ thi chuyển cấp, thi đại học, hay những kỳ thi lấy chứng chỉ ngoại ngữ, dần trở thành thước đo giá trị bản thân của không ít học sinh. Lanh tôi từng gặp một bạn học sinh lớp chuyên kể rằng, dù đã đứng trong nhóm đầu của trường, bạn vẫn luôn cảm thấy mình “chưa đủ giỏi”, vì xung quanh ai cũng giỏi không kém. Đó là ví dụ rất rõ cho việc áp lực đồng trang lứa không chỉ xảy ra ở những học sinh yếu, mà cả ở những học sinh giỏi nhất lớp.

5. Thiếu tự tin và giá trị bản thân chưa vững

Một đứa trẻ có lòng tự trọng vững vàng thường ít bị lung lay bởi ánh nhìn hay lời nhận xét của người khác. Ngược lại, khi con chưa hình thành rõ con là ai, con giỏi gì, con muốn gì, con sẽ có xu hướng vay mượn tiêu chuẩn của người khác để làm tiêu chuẩn cho chính mình. Đây là một mối quan hệ hai chiều khá đáng lưu tâm: thiếu tự tin khiến con dễ bị áp lực đồng trang lứa, mà áp lực đồng trang lứa kéo dài lại khiến con càng thêm thiếu tự tin.

Những đứa trẻ từng bị bắt nạt, ít được khích lệ ở nhà, hoặc có hoàn cảnh khó khăn hơn bạn bè, thường dễ bị tác động bởi nguyên nhân này nhất. Điều Lanh tôi muốn nhấn mạnh với anh chị là đây lại chính là nguyên nhân mà cha mẹ có thể can thiệp sớm nhất, thông qua việc giúp con hiểu cảm xúc của mình, ghi nhận những điểm mạnh riêng của con, thay vì chỉ tập trung vào điểm con còn thiếu.

6. Mạng xã hội và cảm giác sợ bị bỏ lỡ

Mạng xã hội có một đặc điểm khiến nó trở thành mảnh đất màu mỡ cho áp lực đồng trang lứa: nó chỉ cho mọi người xem những lát cắt đẹp nhất trong cuộc sống của người khác, chuyến du lịch, công việc mới, căn nhà mới, mà hiếm khi cho thấy những khó khăn phía sau đó. Khi lướt một vòng bảng tin và liên tục thấy bạn bè đang “thắng” ở đâu đó, nhiều người rơi vào cảm giác mà các nhà tâm lý học gọi là FOMO, hiểu đơn giản là nỗi sợ bị bỏ lỡ, sợ mình đang tụt lại so với những gì người khác đang có.

Một nghiên cứu của Hiệp hội Y tế Công cộng Hoàng gia Anh năm 2017 từng chỉ ra rằng trong số các nền tảng phổ biến với người trẻ, Instagram có liên quan nhiều nhất đến các vấn đề như lo âu và tự ti về ngoại hình. Một số khảo sát trong nước cũng cho thấy giới trẻ Việt Nam đang dành khá nhiều giờ mỗi ngày cho mạng xã hội, tùy độ tuổi và thói quen mà con số này dao động từ ba đến bảy giờ.

Lanh tôi từng đồng hành cùng một phụ huynh có con gái 16 tuổi gần như không dám đăng ảnh nếu chưa chỉnh sửa kỹ, vì sợ thua những bức ảnh các bạn cùng lớp vừa đăng. Đây là lúc cha mẹ nên cùng con thử tạm rời mạng xã hội vài ngày, để con có khoảng lặng nhìn lại giá trị thật của mình, thay vì giá trị được đo bằng lượt thích.

7. Giai đoạn chuyển tiếp và khủng hoảng bản sắc

Có những giai đoạn trong đời mà áp lực đồng trang lứa dễ bùng lên hơn hẳn bình thường: lúc chuyển cấp với một nhóm bạn hoàn toàn mới, lúc bước vào đại học và nhận ra xung quanh toàn người giỏi, lúc mới ra trường đi làm và bắt đầu so lương với bạn cùng khóa, hay giai đoạn 25 đến 30 tuổi với áp lực lập gia đình, mua nhà, ổn định sự nghiệp. Nhà tâm lý học Erik Erikson gọi đây là những khủng hoảng về bản sắc, tức là những thời điểm con người buộc phải trả lời lại câu hỏi mình là ai, mình muốn gì, trong một môi trường mới hoàn toàn.

Khi câu hỏi đó chưa có lời đáp rõ ràng, người ta rất dễ bị cuốn theo tiêu chuẩn của đám đông xung quanh để đỡ phải tự trả lời. Một sinh viên năm nhất từng đứng đầu lớp ở trường cấp ba, giờ trở thành một trong rất nhiều người giỏi ở giảng đường đại học, là ví dụ rất thường gặp của giai đoạn chuyển tiếp này.

Vì sao áp lực đồng trang lứa lại rộ lên đúng vào những lúc như vậy? Phần lớn là vì con người luôn cần một chỗ bám víu khi bản sắc của mình còn đang lung lay, và đám đông xung quanh chính là chỗ bám víu dễ tìm nhất.

>>>> Xem thêm:
Hậu quả của áp lực đồng trang lứa: 7 Tác hại nguy hiểm cha mẹ cần biết

Nguyên nhân áp lực đồng trang lứa thay đổi ra sao theo từng giai đoạn tuổi

Mức độ và kiểu áp lực đồng trang lứa không giống nhau ở mọi lứa tuổi. Hiểu được sự khác biệt này giúp anh chị nhận ra đúng vấn đề con đang gặp, thay vì áp dụng một cách giải quyết chung cho mọi giai đoạn của con.

Độ tuổi	Nguyên nhân nổi bật	Biểu hiện thường gặp
Trẻ em (6-12 tuổi)	Cha mẹ so sánh, lớp học thi đua, muốn được bạn bè chấp nhận	Đòi mua đồ giống bạn, thay đổi sở thích, sợ bị tách nhóm
Thanh thiếu niên (13-18 tuổi)	Mạng xã hội, khủng hoảng bản sắc, áp lực thi cử	Tự ti về ngoại hình hoặc thành tích, dễ thu mình hoặc nổi loạn
Thanh niên (19-25 tuổi)	So sánh sự nghiệp, sợ bị bỏ lỡ, kỳ vọng gia đình	Căng thẳng vì công việc, so sánh thu nhập với bạn cùng khóa
Người trưởng thành (25-35 tuổi)	Áp lực lập gia đình, tài chính, các mốc cuộc đời	Cảm giác thất bại khi chưa đạt chuẩn xã hội, mệt mỏi kéo dài

Nhìn vào bảng trên, anh chị sẽ thấy con mình, dù đang ở độ tuổi nào, cũng đều có thể đang chịu một vài nguyên nhân của áp lực đồng trang lứa tương ứng với giai đoạn đó.

Cha mẹ có thể làm gì khi đã hiểu rõ những nguyên nhân này

Hiểu nguyên nhân chỉ là bước đầu, điều con cần là những hành động cụ thể của anh chị, không phải một lời khuyên chung như “đừng tạo áp lực cho con”. Dưới đây là cách anh chị có thể bắt đầu ngay, tùy vào nguyên nhân nào đang ảnh hưởng nhiều nhất đến con:

• Nếu con đang so sánh hướng lên với bạn bè: thay vì hỏi “hôm nay điểm mấy”, hãy hỏi cụ thể hơn “hôm nay con và các bạn chơi gì, có ai làm con thấy áp lực không?”. Câu hỏi này giúp con kể ra đúng tình huống khiến con cảm thấy thua kém, để anh chị gỡ từ gốc thay vì chỉ trấn an chung.
• Nếu nguyên nhân nằm ở kỳ vọng gia đình, kiểu “con nhà người ta”: việc đầu tiên là ngừng hẳn câu so sánh đó, dù chỉ là nói đùa. Thay vào đó, cùng con lập một cuốn sổ nhỏ, mỗi tuần ghi lại một điều con làm tốt hơn so với chính con tuần trước, ví dụ con tự dậy sớm hơn, hay con chủ động hỏi bài khi chưa hiểu, để con có thước đo tiến bộ của riêng mình.
• Nếu con đang thiếu tự tin hoặc áp lực vì điểm số ở trường: mỗi tháng, dành riêng vài phút hỏi con về một điều con tự hào về bản thân, không liên quan đến học tập, có thể là con nấu được một món ăn, con chơi tốt một nhạc cụ, hay con biết an ủi em khi em buồn. Lời khen cụ thể như vậy giúp con có thêm một chỗ dựa khác ngoài thành tích để cảm thấy mình có giá trị.
• Nếu nguyên nhân chủ yếu đến từ mạng xã hội: cùng con đặt một khung giờ cố định trong ngày cả nhà không dùng điện thoại, ví dụ trong giờ ăn tối hoặc một giờ trước khi ngủ. Anh chị cũng có thể ngồi cùng con rà lại những tài khoản con đang theo dõi, rồi cùng con bỏ theo dõi vài tài khoản khiến con hay so sánh tiêu cực về ngoại hình hay thành tích, đây là việc làm cùng con nên con sẽ dễ hợp tác hơn là bị cấm dùng điện thoại một cách áp đặt.
• Nếu con đang ở giai đoạn chuyển tiếp như chuyển cấp hay vào đại học: chủ động nói trước với con một câu đơn giản nhưng quan trọng, “Ai bước vào môi trường mới cũng sẽ có lúc thấy mình nhỏ bé hơn người khác, đó là điều bình thường, không phải vì con kém”. Chuẩn bị tâm lý cho con trước, thay vì để con tự xoay xở rồi mới can thiệp, sẽ giúp con vững vàng hơn rất nhiều khi tình huống thật sự xảy ra.
• Nếu áp lực đã kéo dài, ảnh hưởng đến giấc ngủ, ăn uống hay kết quả học tập của con: đây là lúc nên tìm đến người có chuyên môn tâm lý để được hỗ trợ kịp thời, thay vì tự mình loay hoay quá lâu mà tình hình không cải thiện.

Nếu anh chị muốn được hướng dẫn cụ thể hơn theo từng trường hợp riêng của con, anh chị có thể tham khảo các chương trình đang được triển khai tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng các đồng nghiệp vẫn đang trực tiếp đồng hành cùng nhiều phụ huynh qua từng giai đoạn áp lực cụ thể của con.

>>>> Xem thêm:
15+ Biểu hiện của áp lực đồng trang lứa & cách tự nhận biết sớm

Một số câu hỏi cha mẹ thường thắc mắc

Nguyên nhân của áp lực đồng trang lứa có giống nhau ở mọi đứa trẻ không?

Không hoàn toàn. Như Lanh tôi đã phân tích ở trên, áp lực đồng trang lứa thường là kết quả của nhiều nguyên nhân cộng lại: nhu cầu thuộc về, thói quen so sánh, kỳ vọng gia đình, văn hóa tập thể, sự tự tin của con, mạng xã hội, và cả giai đoạn chuyển tiếp con đang trải qua. Mỗi đứa trẻ sẽ bị ảnh hưởng nhiều hơn bởi một vài nguyên nhân nhất định, tùy vào tính cách và môi trường sống của con.

Vì sao thanh thiếu niên dễ bị áp lực đồng trang lứa hơn các lứa tuổi khác?

Ở tuổi này, con đang cần khẳng định bản thân nhưng bản sắc cá nhân chưa định hình rõ, đồng thời nhu cầu được nhóm bạn chấp nhận lại rất cao. Kỹ năng nhận biết và xử lý cảm xúc của con cũng chưa đủ vững, nên con dễ bị cuốn theo tiêu chuẩn của bạn bè hơn người lớn.

Mạng xã hội thật sự ảnh hưởng đến áp lực đồng trang lứa đến mức nào?

Mạng xã hội không tạo ra áp lực đồng trang lứa, nhưng nó khuếch đại nguyên nhân này lên rất nhiều lần, vì con không chỉ so sánh với vài người bạn ở lớp, mà với rất nhiều người trên bảng tin mỗi ngày. Việc chỉ nhìn thấy những lát cắt đẹp nhất của người khác cũng khiến cảm giác thua kém dễ xuất hiện hơn.

Cha mẹ có phải là một nguyên nhân gây áp lực đồng trang lứa cho con không?

Có, dù đa phần là vô tình. Khi anh chị thường xuyên so sánh con với “con nhà người ta”, hoặc đặt kỳ vọng dựa trên thành tích của một đứa trẻ khác, con sẽ học được rằng giá trị của mình phải đo bằng việc giỏi hơn người khác, và từ đó tự so sánh ngay cả khi không có cha mẹ ở bên.

Áp lực đồng trang lứa khi nào là tích cực, khi nào là tiêu cực?

Áp lực tích cực thúc đẩy con cố gắng hơn mà vẫn giữ được tinh thần thoải mái, ví dụ con chăm học hơn vì thấy bạn học tốt. Áp lực tiêu cực thì khiến con mất ngủ, tự ti, mệt mỏi kéo dài, và thay đổi bản thân chỉ để giống người khác chứ không còn vì mục tiêu của chính con.

Kết luận

Nguyên nhân của áp lực đồng trang lứa chưa bao giờ chỉ nằm ở một phía, mà là sự cộng dồn từ tâm lý con, gia đình, văn hóa và công nghệ. Hiểu rõ vì sao áp lực đồng trang lứa xuất hiện chính là bước đầu tiên để Lanh tôi và anh chị cùng đồng hành, giúp con vững vàng hơn mỗi ngày.