Bạo lực tinh thần gia đình là gì? Dấu hiệu, Hậu quả và Cách thoát khỏi tình trạng này

Bạo lực tinh thần gia đình là hành vi cố ý dùng lời nói, thái độ hoặc sự im lặng để làm tổn thương người thân, âm thầm bào mòn lòng tự trọng dù không để lại một vết bầm nào. Bài viết dưới đây giúp anh chị nhận diện đúng dấu hiệu, hiểu hậu quả thật sự và tìm ra lối thoát an toàn, đúng pháp luật.

Nếu anh chị hoặc người thân đang trong tình huống nguy hiểm cần hỗ trợ ngay, có thể gọi Tổng đài Quốc gia 111 (miễn phí, hoạt động 24/7) hoặc Ngôi nhà Bình yên của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam qua số 1900 96 96 80. Trường hợp khẩn cấp về tính mạng, hãy gọi 113.

Bạo lực tinh thần gia đình là gì?

Bạo lực tinh thần gia đình là hành vi cố ý của một thành viên trong gia đình, dùng lời nói, thái độ hoặc sự im lặng kéo dài để gây tổn hại tâm lý cho người thân của mình, mà không cần đến một cú đánh nào.

Theo khoản 1 Điều 2 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022, bạo lực gia đình được định nghĩa là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, tình dục, kinh tế đối với thành viên khác trong gia đình. Phần “tinh thần” trong định nghĩa này, cụ thể hóa tại Điều 3 của Luật, bao gồm các hành vi như lăng mạ, chì chiết, cô lập, ngăn cản gặp gỡ người thân nhằm gây áp lực tâm lý thường xuyên, hay kỳ thị về hình thể và năng lực của thành viên gia đình.

Tôi nhận được rất nhiều tin nhắn với một câu hỏi giống nhau, rằng bạo lực tinh thần là gì khi chồng, vợ hay chính con cái mình chưa từng động tay động chân một lần nào, vậy có tính là bạo lực không. Câu trả lời của Lanh tôi luôn là có. Vợ chồng, cha mẹ con cái nào cũng có lúc to tiếng, giận dỗi, đó là xung đột bình thường của đời sống chung và thường kết thúc bằng một lời xin lỗi.

Ranh giới để gọi tên bạo hành tinh thần gia đình nằm ở tính lặp lại và mục đích phía sau nó. Khi một người liên tục dùng lời nói hay thái độ để hạ thấp, kiểm soát, khiến người kia luôn cảm thấy mình sai, mình kém cỏi, đó không còn là mâu thuẫn nhất thời nữa mà là một khuôn mẫu gây tổn thương có chủ đích, dù đôi khi chính người gây ra cũng chưa hoàn toàn ý thức được điều đó.

Lanh tôi từng đồng hành với một chị gần hai mươi năm hôn nhân, chưa từng bị chồng đánh một cái nào nhưng luôn sống trong cảm giác mình vô dụng, vì mỗi việc chị làm đều bị đem ra so sánh, chê bai trước mặt con cái. Chị bảo, giá như bị đánh một trận còn có vết để chỉ ra cho người khác thấy, đằng này chị chỉ biết khóc một mình vì không ai tin lời chị.

Đó là lý do bạo lực tinh thần thường bị gọi là nỗi đau vô hình, nó không để lại bằng chứng trên cơ thể nhưng lại ăn mòn tâm lý người trong cuộc từng ngày một, và đôi khi cả những đứa con đang lớn lên trong ngôi nhà đó cũng âm thầm gánh chịu.

>>>> Xem thêm:
Vợ chồng cãi nhau: Nguyên nhân, Hậu quả và cách Giải quyết êm đẹp

Những dấu hiệu nhận biết bạo lực tinh thần gia đình

Không phải ai cũng dễ dàng gọi tên được dấu hiệu bạo lực tinh thần mà mình hoặc con mình đang trải qua, vì nhiều khi nó núp dưới danh nghĩa “nói vậy vì lo cho con” hay “yêu cho roi cho vọt”. Dưới đây là những nhóm biểu hiện phổ biến nhất mà Lanh tôi thường gặp trong quá trình tư vấn cho các gia đình:

• Nhóm lời nói: chì chiết chuyện cũ, so sánh con mình hoặc bạn đời với người khác, chê bai ngoại hình và năng lực, lặp đi lặp lại những câu mang tính hạ thấp như “làm gì cũng hỏng” hay “vô dụng như vậy thì sống làm gì”.
• Nhóm kiểm soát: cấm đoán giao tiếp với bạn bè, người thân, kiểm soát điện thoại và tin nhắn, dần dần cô lập người kia khỏi các mối quan hệ xã hội bên ngoài cho đến khi họ chỉ còn biết dựa vào một người duy nhất.
• Nhóm thao túng tâm lý: đây là dạng tinh vi nhất, còn gọi là gaslighting, tức là khiến người khác nghi ngờ chính cảm nhận và ký ức của mình; người gây bạo hành có thể liên tục đổ lỗi ngược lại cho nạn nhân, hoặc tự biến mình thành người đáng thương để đối phương cảm thấy có lỗi.
• Nhóm im lặng, hay còn gọi là chiến tranh lạnh: sự thờ ơ, phớt lờ cảm xúc của người kia kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần, rất phổ biến ở những gia đình có học thức, nơi người ta ngại thể hiện cảm xúc bằng lời nói hay hành động mạnh.

Nếu anh chị muốn tự soi chiếu, có thể thử tự hỏi mình vài câu sau. Anh chị có thường xuyên cảm thấy mình phải xin lỗi dù không rõ mình sai điều gì không? Anh chị có lo lắng mỗi khi chuẩn bị nói chuyện với người kia không? Anh chị có bị hạn chế gặp gỡ bạn bè, người thân không? Anh chị có cảm thấy mình hoặc con mình đang dần đánh mất sự tự tin vốn có không? Nếu phần lớn câu trả lời là có, đó là tín hiệu cho thấy nên tìm thêm sự hỗ trợ chuyên môn để nhìn nhận rõ hơn về tình trạng của gia đình mình.

>>>> Xem thêm:
Giải mã tâm lý đàn ông khi im lặng – Họ đang nghĩ gì?

Tại sao khó thoát khỏi vòng lặp bạo lực tinh thần gia đình?

Một điều Lanh tôi muốn nói rõ, vì ít bài viết đề cập đến, là bạo lực tinh thần trong gia đình thường không xảy ra một lần rồi thôi, mà lặp đi lặp lại theo một chu kỳ khá rõ ràng. Hiểu được vòng lặp này sẽ giúp anh chị bớt tự trách bản thân vì đã ở lại quá lâu.

1. Căng thẳng ngầm tích tụ: những bực dọc nhỏ nhặt trong đời sống hàng ngày cứ chồng chất mà không được giải tỏa.
2. Bùng nổ: những lời chì chiết, mắng nhiếc hoặc sự im lặng trừng phạt xuất hiện, đôi khi chỉ vì một lý do rất nhỏ.
3. Hòa giải, hay “trăng mật giả”: người gây bạo hành xin lỗi, thể hiện sự ân hận, thậm chí quan tâm chăm sóc đặc biệt khiến người kia tin rằng mọi thứ sẽ khác đi.
4. Bình yên ngắn ngủi: một khoảng thời gian êm ả trước khi căng thẳng lại bắt đầu tích tụ và cả vòng lặp quay về giai đoạn đầu.

Chính giai đoạn hòa giải giả tạo là lý do khiến rất nhiều người chọn ở lại, vì họ luôn tin vào phiên bản tốt đẹp mà mình từng thấy ở người kia.

Bạo lực tinh thần gia đình có những dạng nào?

Bạo lực tinh thần không chỉ xảy ra giữa vợ và chồng, mà có thể len lỏi ở nhiều mối quan hệ khác nhau trong một mái nhà, mỗi mối quan hệ lại mang một sắc thái riêng:

• Chê bai liên tục, kiểm soát tài chính, hoặc lạnh nhạt kéo dài để trừng phạt đối phương: đây là dạng phổ biến nhất giữa vợ và chồng, có thể xảy ra ở cả hai chiều chứ không riêng gì một giới nào.
• So sánh con mình với “con nhà người ta”, ép con học tập quá sức, hay chê bai ngoại hình khiến trẻ lớn lên với cảm giác mình chưa bao giờ đủ tốt: đây là hình thức thường thấy giữa cha mẹ và con cái.
• Bỏ mặc, thờ ơ, hoặc thái độ khinh thường khiến người lớn tuổi cảm thấy mình là gánh nặng trong chính gia đình mình: đây là dạng bạo lực tinh thần phổ biến giữa con cái trưởng thành và cha mẹ già.
• Những lời nói cạnh khóe, so sánh, hay thái độ lạnh nhạt rất khó gọi tên vì bị che đậy dưới danh nghĩa “chuyện trong nhà”: đây là dạng thường gặp giữa mẹ chồng nàng dâu, hay giữa anh chị em ruột với nhau.

Đặc biệt, trong nhiều gia đình có điều kiện, có học thức, bạo lực tinh thần lại càng vô hình hơn, vì người ta ngại xấu hổ, sợ mất thể diện nên chọn cách im lặng chịu đựng thay vì lên tiếng.

>>>> Xem thêm:
Bạo lực tài chính là gì? 12 dấu hiệu nhận biết và cách thoát ra an toàn

Bạo lực tinh thần gia đình gây ra những hậu quả nào?

Bạo lực tinh thần tiềm ẩn nhiều hậu quá khác nhau tùy theo đối tượng chịu ảnh hưởng. Có những hậu quả ngắn hạn, tuy nhiên cũng có không ít hậu quả kéo dài suốt nhiều năm. Dưới đây là một số hậu quả đáng chú ý:

• Cảm giác lo âu kéo dài, mất dần lòng tự trọng, và trong nhiều trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến trầm cảm: đây là hậu quả mà người trực tiếp chịu đựng phải gánh nhiều nhất. Theo Điều tra quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ ở Việt Nam năm 2019 do Tổng cục Thống kê phối hợp UNFPA thực hiện, bạo lực tinh thần là hình thức phổ biến nhất mà phụ nữ đã kết hôn hoặc có bạn tình từng trải qua, với gần một nửa số người được khảo sát xác nhận từng chịu đựng hình thức này trong đời.
• Trở nên nhút nhát, học tập sa sút, và điều đáng lo hơn là có xu hướng xem đó là điều bình thường rồi vô tình lặp lại chính khuôn mẫu ấy trong các mối quan hệ tương lai: đây là hậu quả với trẻ em chứng kiến, dù các em không phải là người trực tiếp bị nhắm đến nhưng vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề khi sống trong bầu không khí căng thẳng thường xuyên.
• Dần đánh mất sự tin tưởng của người thân, các mối quan hệ trong gia đình rạn nứt: đây là hậu quả quay ngược lại với chính người gây ra bạo hành, và không ít người chỉ nhận ra mức độ tổn thương mình đã gây ra khi đã quá muộn, lúc gia đình đã tan vỡ hoặc con cái đã rời xa.
• Hôn nhân khó bền vững, và những tổn thương tâm lý có xu hướng truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác nếu không ai chủ động dừng lại: đây là hậu quả về lâu dài cho cả gia đình, khi bạo lực tinh thần kéo dài không được hàn gắn và thay đổi kịp thời.

Bạo lực tinh thần gia đình bị pháp luật xử lý như thế nào?

Nhiều người vẫn nghĩ chỉ có đánh đập mới bị pháp luật can thiệp, nhưng thực tế không phải vậy. Theo Điều 3 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022, các hành vi như lăng mạ, chì chiết, cô lập, ngăn cản gặp gỡ người thân nhằm gây áp lực tâm lý thường xuyên, hay kỳ thị về hình thể hoặc năng lực của thành viên gia đình, đều được liệt kê là hành vi bạo lực gia đình bị nghiêm cấm.

Về xử phạt hành chính, căn cứ Nghị định 144/2021/NĐ-CP, mức phạt cụ thể như sau:

Hành vi vi phạm	Mức phạt tiền
Lăng mạ, chì chiết xúc phạm danh dự, nhân phẩm thành viên gia đình	5 đến 20 triệu đồng
Cô lập, xua đuổi hoặc gây áp lực thường xuyên về tâm lý	5 đến 30 triệu đồng

Bên cạnh xử phạt hành chính, Nghị định 76/2023/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết việc áp dụng biện pháp cấm tiếp xúc, theo đó người có hành vi bạo lực có thể bị cấm đến gần hoặc liên lạc với nạn nhân trong một khoảng thời gian nhất định để bảo vệ an toàn cho người bị hại.

Trong những trường hợp nghiêm trọng hơn, người gây bạo hành tinh thần có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, chẳng hạn theo tội làm nhục người khác quy định tại Điều 155 hoặc tội hành hạ người khác tại Điều 140 Bộ luật Hình sự, với mức phạt tù tùy theo tính chất và hậu quả của vụ việc. Người bị bạo lực gia đình cũng có quyền yêu cầu cơ quan chức năng bảo vệ, được bố trí nơi tạm lánh, được hỗ trợ tư vấn tâm lý và trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định của Luật 2022.

Làm sao để thoát khỏi bạo lực tinh thần gia đình?

Thoát khỏi bạo lực tinh thần không phải là một hành động đơn lẻ, mà là một quá trình gồm nhiều bước nối tiếp nhau: trước tiên là gọi đúng tên vấn đề mình đang trải qua, sau đó là phá vỡ sự im lặng bằng cách chia sẻ với một người đáng tin cậy, tiếp đến là từng bước thiết lập lại ranh giới cho bản thân, và cuối cùng, nếu cần, là tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn hoặc pháp lý.

Rất nhiều người bị mắc kẹt không phải vì họ yếu đuối, mà vì họ chưa từng được chỉ cho cách đi qua từng bước đó một cách cụ thể, chứ không phải vì chỉ nhận ra vấn đề là đã đủ để thay đổi được điều gì.

Bước 1: Ghi nhận với chính mình

Đây thực sự là bạo lực, không phải lỗi do mình chưa đủ tốt. Có một chị từng nói với Lanh tôi rằng suốt mười năm chị luôn nghĩ nếu mình ngoan hơn, chiều chồng hơn thì mọi chuyện sẽ khác, cho đến khi chị nhận ra vấn đề không nằm ở chị mà nằm ở cách người kia đối xử với mình. Nhận ra điều đó là bước ngoặt lớn nhất trong hành trình của chị.

Bước 2: Thu thập bằng chứng nếu có thể

Lưu lại tin nhắn, ghi âm những lần bị chì chiết, hoặc viết nhật ký ghi lại thời gian và nội dung sự việc. Những tư liệu này rất hữu ích nếu sau này anh chị cần đến sự can thiệp của pháp luật hoặc tòa án.

Bước 3: Xây dựng mạng lưới an toàn

Gồm những người thân, bạn bè đáng tin cậy, hoặc các chuyên gia tâm lý mà anh chị có thể tìm đến khi cần. Đừng cố gắng tự mình chịu đựng và giải quyết mọi thứ một mình, vì điều đó chỉ khiến anh chị càng lún sâu vào cảm giác cô đơn.

Bước 4: Tìm hỗ trợ pháp lý và tâm lý chuyên môn

Anh chị có thể liên hệ Tổng đài Quốc gia 111, các trung tâm tư vấn tâm lý uy tín, hoặc luật sư để được hướng dẫn cụ thể về quyền lợi của mình.

Bước 5: Phục hồi và tái thiết cuộc sống

Đây là bước dài nhất, không thể hoàn thành trong một sớm một chiều, mà là một hành trình cần thời gian, sự kiên nhẫn và đôi khi cần cả sự đồng hành của người có chuyên môn.

Góc chia sẻ về hành trình phục hồi sau tổn thương

Trong quá trình đồng hành cùng nhiều gia đình, Lanh tôi nhận ra rằng việc thoát khỏi môi trường bạo lực tinh thần về mặt vật lý, tức là dọn ra ở riêng hay ly hôn, chỉ là một phần của câu chuyện. Phần quan trọng hơn, và cũng khó khăn hơn nhiều, là phục hồi những tổn thương đã ăn sâu vào cách một người nhìn nhận về bản thân mình. Có người đã rời khỏi cuộc hôn nhân độc hại nhiều năm rồi mà vẫn chưa thể tin rằng mình xứng đáng được yêu thương, vẫn nghe văng vẳng những lời chì chiết cũ mỗi khi làm một việc gì đó.

Một vài cách nhỏ mà Lanh tôi thường gợi ý cho những người đang trong giai đoạn phục hồi là tập viết lại những điều tích cực về bản thân mỗi ngày, dù chỉ một hai câu ngắn, để dần dần thay thế những lời tự phê phán đã hình thành từ lâu.

Bên cạnh đó, việc tập nói ra cảm xúc thật của mình, thay vì nuốt vào trong như đã quen, cũng là một bước quan trọng để lấy lại tiếng nói cho chính mình. Và quan trọng không kém là cho phép bản thân kết nối lại với những mối quan hệ lành mạnh đã từng bị cắt đứt trong thời gian sống trong bạo lực tinh thần.

Nếu anh chị nhận thấy mình đã cố gắng tự vượt qua nhưng cảm giác lo âu, mất ngủ hay tự ti kéo dài không thuyên giảm, đó là lúc nên tìm đến người có chuyên môn để được hỗ trợ sâu hơn, thay vì tiếp tục một mình xoay xở. Đây cũng là lý do Lanh tôi cùng đội ngũ tại Minh Trí Thành xây dựng những chương trình đồng hành dành riêng cho những phụ huynh và gia đình đang cần một điểm tựa để bước qua giai đoạn khó khăn này, giúp mỗi người dần lấy lại sự tự tin và bình an trong chính ngôi nhà của mình.

Câu hỏi thường gặp về bạo lực tinh thần gia đình

Bạo lực tinh thần gia đình là gì?

Đây là hành vi cố ý của thành viên gia đình dùng lời nói, thái độ hoặc sự im lặng để gây tổn hại về mặt tâm lý cho người thân trong nhà, được xác định là một trong các hình thức bạo lực gia đình theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022.

Chiến tranh lạnh có phải là một dạng bạo lực tinh thần không?

Có. Sự thờ ơ, im lặng trừng phạt kéo dài là một biểu hiện điển hình của bạo hành tinh thần, đặc biệt phổ biến ở những gia đình ngại bộc lộ cảm xúc bằng lời nói.

Bạo lực tinh thần trong gia đình bị xử phạt như thế nào?

Theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP, hành vi lăng mạ, chì chiết có thể bị phạt từ 5 đến 20 triệu đồng, còn hành vi cô lập, gây áp lực tâm lý thường xuyên có thể bị phạt từ 5 đến 30 triệu đồng. Trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự.

Làm sao để chứng minh mình đang bị bạo lực tinh thần?

Anh chị có thể lưu lại tin nhắn, ghi âm các lần bị chì chiết, ghi chép nhật ký về thời gian và nội dung sự việc, cùng lời xác nhận của người làm chứng nếu có, để làm căn cứ khi cần đến sự hỗ trợ của cơ quan chức năng.

Trẻ em chứng kiến bạo lực tinh thần trong gia đình bị ảnh hưởng ra sao?

Trẻ dễ trở nên nhút nhát, lo âu, học tập sa sút, và có nguy cơ xem những khuôn mẫu bạo lực đó là bình thường, dẫn đến việc lặp lại trong các mối quan hệ tương lai của chính mình.

Kết luận

Bạo lực tinh thần gia đình không ồn ào như những trận đòn, nhưng để lại vết thương âm ỉ suốt nhiều năm. Nhận ra nó, gọi đúng tên nó và tìm cách bước ra là hành trình cần thời gian, nhưng anh chị không phải đi một mình. Luôn có người sẵn sàng đồng hành cùng anh chị.