Theo khảo sát của UNICEF công bố năm 2019, cứ 5 thanh thiếu niên Việt Nam thì có 1 em từng là nạn nhân của bắt nạt trên mạng. Nhưng điều khiến tôi lo ngại hơn con số đó là phần lớn các em không biết mình có thể tìm đến đâu để được giúp đỡ. Hậu quả của bắt nạt trên mạng không để lại vết thương nhìn thấy được, không có máu, không có bầm tím, nhưng những gì nó gây ra bên trong tâm trí một đứa trẻ có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí sang tận tuổi trưởng thành.
Các hậu quả của bắt nạt trên mạng đối với nạn nhân
1. Tổn thương sức khỏe tâm thần: vết sẹo khó lành nhất
Các nghiên cứu cho thấy nạn nhân của bắt nạt trên mạng có tỷ lệ mắc lo âu, trầm cảm cao hơn đáng kể so với những trẻ không bị bắt nạt. Một phân tích tổng hợp được công bố trên tạp chí Journal of Medical Internet Research, tổng hợp dữ liệu từ hàng chục nghiên cứu với hàng chục ngàn trẻ em, cho thấy nạn nhân của bắt nạt trực tuyến có nguy cơ tự gây thương tích cao gấp hơn 2 lần so với những trẻ không bị bắt nạt. Nguy cơ có suy nghĩ về tự tử cũng cao gấp hơn 2 lần.
Điều đặc biệt đáng lo là một số nạn nhân phát triển các triệu chứng tương tự rối loạn stress sau sang chấn, tức là loại tổn thương tâm lý mà chúng ta thường chỉ nghĩ đến ở người trải qua tai nạn hay thảm họa. Nhưng với một đứa trẻ bị quấy rối, sỉ nhục, phát tán ảnh hay clip không ngừng nghỉ trên không gian mạng, trải nghiệm đó cũng đủ sức để lại vết hằn lâu dài trong tâm trí.
Một điều nữa mà Lanh tôi muốn anh chị hiểu rõ: cảm giác xấu hổ, tội lỗi, tự trách bản thân là cực kỳ phổ biến ở nạn nhân. Trẻ thường tự hỏi mình đã làm gì sai, mình có đáng bị như vậy không, mình có kể ra thì ai tin không. Sự im lặng bắt nguồn từ đó, không phải từ sự thờ ơ.
Biểu hiện cha mẹ cần nhận biết: thay đổi tâm trạng đột ngột không rõ lý do, khóc sau khi dùng điện thoại hoặc máy tính, né tránh nói về bạn bè hoặc trường lớp, có vẻ lo âu dai dẳng không gắn với lý do cụ thể nào.
2. Sụt giảm lòng tự trọng và sự tự tin
Khi một em học sinh liên tục nhận được những lời chế giễu về ngoại hình, về học lực, về gia đình, qua tin nhắn, bình luận, hay các nhóm chat, não bộ của em đó bắt đầu xử lý những thông điệp đó như sự thật. Đây là cơ chế tâm lý mà giới chuyên môn gọi là “nội hóa”, tức là người ngoài nói điều gì đủ nhiều lần, người trong cuộc bắt đầu tin vào điều đó và gán nó vào định nghĩa về bản thân mình.
Kết quả là trẻ mất dần động lực phấn đấu vì tin rằng mình không đủ tốt để đạt được bất cứ điều gì. Trẻ sợ thể hiện bản thân vì sợ lại bị chế giễu. Trẻ rút lui khỏi các hoạt động mà trước đây từng là niềm vui, vì cái nhìn của người khác đã trở thành thứ quá nặng để gánh.
Điều đáng nói là lòng tự trọng bị tổn thương ở giai đoạn tuổi vị thành niên, khi nhân cách đang hình thành, sẽ để lại hệ quả khác hẳn so với người lớn. Nó ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận bản thân trong nhiều năm tiếp theo, thậm chí đến tận khi trưởng thành nếu không được can thiệp kịp thời.
3. Ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất
Anh chị có thể ngạc nhiên khi nghe rằng một hình thức bắt nạt diễn ra hoàn toàn trên màn hình lại có thể gây ra triệu chứng thể chất thực sự. Nhưng đó là điều đang xảy ra. Trẻ bị bắt nạt trực tuyến thường gặp phải các vấn đề sau:
- Rối loạn giấc ngủ: Tin nhắn đến lúc nửa đêm, nỗi lo ngày mai màn hình sẽ có thêm những gì, đầu óc không thể tắt nguồn ngay cả khi cơ thể đã mệt. Nhiều trẻ mô tả nằm xuống là bắt đầu nghĩ đến những điều đã xảy ra và những điều có thể xảy ra, và không thể ngủ được.
- Rối loạn ăn uống: Chán ăn khi căng thẳng, hoặc ngược lại ăn uống mất kiểm soát như một cách để đối phó với cảm xúc. Cả hai đều là phản ứng phổ biến của cơ thể trước áp lực tâm lý kéo dài.
- Các triệu chứng cơ thể hóa: Đau đầu, đau bụng, đau ngực mà không tìm được nguyên nhân y tế cụ thể. Đây là cách cơ thể biểu hiện nỗi đau tinh thần mà trẻ không có ngôn ngữ hoặc không dám nói ra. Triệu chứng cơ thể hóa không phải trẻ giả vờ. Đó là đau thật, khó chịu thật, nhưng nguồn gốc là tâm lý.
- Suy giảm hệ miễn dịch: Căng thẳng mạn tính kéo dài làm tăng nồng độ cortisol trong cơ thể, một loại hoóc môn stress. Khi cortisol tăng liên tục, hệ miễn dịch hoạt động kém hiệu quả hơn. Trẻ đang bị bắt nạt thường xuyên bị ốm vặt hơn, lâu khỏi hơn, và sức đề kháng nói chung yếu hơn.
4. Sa sút kết quả học tập
Một đứa trẻ đang dùng toàn bộ nguồn lực tinh thần để xử lý bắt nạt trên mạng thì đơn giản là không còn đủ năng lực để học. Điều này diễn ra theo nhiều cơ chế. Về mặt nhận thức, lo âu và trầm cảm làm suy giảm khả năng tập trung và ghi nhớ, vốn là hai yếu tố nền tảng của việc học.
Về mặt động lực, khi trẻ không còn cảm thấy an toàn trong môi trường học đường, việc học tập mất đi toàn bộ ý nghĩa và hấp dẫn. Về mặt hành vi, một số trẻ tìm cách trốn học, bỏ học để tránh phải tiếp xúc với kẻ bắt nạt là bạn cùng lớp.
Theo dữ liệu khảo sát của UNICEF trên 30 quốc gia, khoảng 20% nạn nhân của bắt nạt trên mạng và bạo lực học đường cho biết từng bỏ học. Đây là một cái giá rất lớn, không chỉ với việc học của từng cá nhân mà với cả tương lai của các em.
Mất hứng thú với ngoại khóa là một biểu hiện kèm theo cũng đáng chú ý. Khi trẻ không còn muốn tham gia bất cứ hoạt động nào liên quan đến môi trường học đường, đó là dấu hiệu rõ ràng rằng không gian đó đã không còn là nơi an toàn với con.
5. Cô lập xã hội và mất niềm tin vào các mối quan hệ
Bắt nạt trực tuyến có một đặc điểm nguy hiểm mà bắt nạt trực tiếp không có: kẻ bắt nạt có thể ẩn danh. Khi một em học sinh nhận được tin nhắn xúc phạm từ một tài khoản không rõ danh tính, không gian bạn bè vốn là chỗ dựa tinh thần bỗng trở thành nơi không thể tin ai được nữa. Ai cũng có thể là kẻ đứng sau màn hình đó.
Sự ngờ vực này lan ra ngoài đời thực. Trẻ bắt đầu thu mình lại, tránh giao tiếp cả trực tuyến lẫn ngoài đời, từ chối kết bạn mới vì không biết có thể tin ai. Và một vòng xoáy cô lập xảy ra: càng thu mình thì càng ít bạn, càng ít bạn thì càng cô đơn, càng cô đơn thì càng không có ai để chia sẻ điều đang xảy ra với mình.
Có một hiện tượng mà tôi gọi là “cô lập kép”: không chỉ nạn nhân tự thu mình lại, mà một số bạn bè xung quanh cũng dần xa lánh vì sợ bị liên lụy, sợ trở thành mục tiêu tiếp theo nếu đứng về phía người đang bị bắt nạt. Điều này khiến nạn nhân càng cô đơn hơn, và xác nhận thêm nỗi tin rằng mình không đáng được ai quan tâm. Khó khăn trong việc tin tưởng người khác có thể kéo dài đến tận tuổi trưởng thành, ảnh hưởng đến cách trẻ xây dựng các mối quan hệ thân mật trong tương lai.
6. Gia tăng hành vi tiêu cực và xu hướng bạo lực
Khi nỗi đau quá lớn mà không tìm được lối thoát lành mạnh, một số trẻ tìm đến những cách đối phó không lành mạnh hơn. Sử dụng chất kích thích ở độ tuổi sớm là một trong số đó. Rượu, thuốc lá, và trong một số trường hợp nặng hơn là các chất khác, được dùng như một cách để tạm thời không phải cảm thấy gì nữa. Đây không phải lựa chọn có ý thức và lý trí, mà là phản ứng của một não bộ đang tìm kiếm bất cứ thứ gì giúp giảm bớt cơn đau.
Một vòng xoáy đáng lo ngại khác: một số nạn nhân của bắt nạt trên mạng về sau trở thành kẻ bắt nạt. Không phải vì các em “xấu”, mà vì không được giúp đỡ để xử lý tổn thương của mình theo cách lành mạnh, các em học cách lấy lại cảm giác kiểm soát bằng cách kiểm soát người khác, đúng như mô hình mà mình đã trải qua. Hành vi tự hủy hoại bản thân, từ các hình thức nhẹ hơn đến tự gây thương tích, cũng là hệ quả được ghi nhận trong nhiều trường hợp. Đây là tín hiệu khẩn cấp cần tìm đến hỗ trợ chuyên môn ngay lập tức.
7. Hậu quả lâu dài đến tương lai nghề nghiệp và cuộc sống khi trưởng thành
Về “dấu chân số”: nội dung bị phát tán trên internet, dù là ảnh xấu, video nhục hình, hay bình luận sỉ nhục, có thể tồn tại trên mạng nhiều năm. Nhà tuyển dụng ngày nay thường tìm kiếm tên ứng viên trước khi phỏng vấn. Những nội dung đó, dù nạn nhân không tạo ra, vẫn có thể ảnh hưởng đến cơ hội nghề nghiệp của một người trẻ.
Về các mối quan hệ thân mật: khó tin tưởng người khác, ngại chia sẻ cảm xúc, luôn chờ đợi sự phản bội, những pattern này hình thành từ trải nghiệm bắt nạt thời niên thiếu có thể xuất hiện trở lại trong các mối quan hệ thân thiết khi trưởng thành nếu không được xử lý.
Trong môi trường làm việc, theo khảo sát toàn cầu của Microsoft, trong số những người trưởng thành từng trải qua bắt nạt tại nơi làm việc, tới 58% cho biết cảm thấy bị sỉ nhục, 52% mất tinh thần và 51% mất tự tin. Những ai mang theo tổn thương chưa lành từ thời học sinh vào môi trường làm việc thường xử lý các xung đột và căng thẳng khó khăn hơn đáng kể.
>>>> Xem thêm:
Các hình thức bắt nạt trên mạng phổ biến hiện nay – Cha mẹ cần biết để bảo vệ con
Hậu quả của bắt nạt trên mạng không chỉ ảnh hưởng nạn nhân
1. Hậu quả đối với kẻ bắt nạt
Điều ít người nghĩ đến: đứa trẻ đang bắt nạt cũng đang chịu tổn thương theo cách khác, và nếu không được can thiệp, hậu quả không kém phần nghiêm trọng. Trẻ có hành vi bắt nạt trực tuyến có nguy cơ cao phát triển các hành vi chống đối xã hội.
Thiếu kỹ năng quản lý cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn, không được xử lý kịp thời, sẽ ảnh hưởng đến mọi mối quan hệ trong tương lai của các em. Và từ góc độ pháp lý, bắt nạt trên mạng không phải vùng không có hậu quả: hành vi quấy rối, phát tán thông tin sai sự thật, hay phát tán hình ảnh nhục hình đều có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự tùy mức độ và tuổi tác.
2. Hậu quả đối với người chứng kiến
Những bạn bè đứng ngoài và thấy bắt nạt xảy ra mà không làm gì cũng mang theo những hệ quả tâm lý riêng của mình. Cảm giác tội lỗi vì đã không lên tiếng, lo lắng mình sẽ là nạn nhân tiếp theo nếu đứng về phía người bị bắt nạt, và theo thời gian, dần trở nên vô cảm trước bạo lực vì chứng kiến quá nhiều mà không thấy ai xử lý. Sự bình thường hóa bạo lực trong nhóm trẻ là một trong những hệ quả xã hội ít được chú ý nhất của bắt nạt trực tuyến.
3. Hậu quả đối với gia đình
Khi anh chị phát hiện con bị bắt nạt, cảm giác đầu tiên thường là tội lỗi. Tôi đã không bảo vệ được con. Tôi đã không biết sớm hơn. Tôi đã làm gì sai? Cảm giác đó rất tự nhiên nhưng cũng rất nặng nề, và nếu không được xử lý tốt, có thể khiến cha mẹ phản ứng thái quá theo hướng này hay hướng khác.
Mối quan hệ gia đình cũng chịu ảnh hưởng. Trẻ bị bắt nạt thường mất niềm tin và thu mình lại, kể cả với cha mẹ, và điều đó tạo ra khoảng cách ngay trong chính gia đình. Cộng thêm gánh nặng tài chính từ chi phí tham vấn tâm lý và điều trị nếu cần, áp lực lên gia đình là không nhỏ.
>>>> Xem thêm:
Con đòi mua điện thoại? 5 Cách xử lý vẹn cả đôi đường
Cha mẹ cần làm gì khi con bị bắt nạt trên mạng?
Bước 1 – Lắng nghe không phán xét
Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Trẻ đã phải mất rất nhiều dũng khí để nói ra, hoặc để chấp nhận khi cha mẹ phát hiện. Phản ứng đầu tiên của anh chị sẽ quyết định con có tiếp tục chia sẻ hay đóng cửa lại.
Điều anh chị không nên nói: “Vậy thì đừng dùng mạng nữa”, “Sao con không bỏ qua đi”, “Con làm gì mà người ta như vậy?”. Những câu này, dù xuất phát từ lo lắng, khiến con cảm thấy bị đổ lỗi và không được tin tưởng.
Điều anh chị nên nói: “Mẹ hiểu con đang rất khó chịu và mệt mỏi với điều này.” Rồi im lặng và lắng nghe. Không ngắt lời. Không vội đưa ra giải pháp. Chỉ hiểu đã.
Bước 2 – Thu thập bằng chứng trước khi làm bất cứ điều gì khác
Ngay cả khi anh chị tức giận và muốn xử lý ngay, hãy dừng lại và thu thập bằng chứng trước. Chụp màn hình tất cả nội dung liên quan, bao gồm cả ngày giờ, tên tài khoản, và nội dung cụ thể. Lưu link nếu có. Không xóa bất cứ thứ gì, dù nội dung đó gây khó chịu, vì đây là căn cứ để làm việc với nhà trường và cơ quan chức năng nếu cần.
Bước 3 – Báo cáo và chặn có hệ thống
Hầu hết các nền tảng mạng xã hội đều có tính năng báo cáo và chặn tài khoản. Hướng dẫn con thực hiện điều này, đồng thời làm cùng với con để con không cảm thấy phải một mình đối phó. Sau đó báo cáo với nhà trường, vì ngay cả khi bắt nạt xảy ra trên mạng, nếu liên quan đến bạn cùng trường thì nhà trường có trách nhiệm can thiệp.
Nếu hành vi có tính chất nghiêm trọng như đe dọa, phát tán hình ảnh nhục hình, hoặc bắt tống tiền, anh chị có thể liên hệ Tổng đài bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn cụ thể.
Bước 4 – Tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần
Nếu con có các dấu hiệu lo âu kéo dài, trầm cảm, mất ngủ, thu mình nghiêm trọng, hoặc bất kỳ dấu hiệu nào của việc tự gây thương tích, đây là lúc cần đến chuyên gia tâm lý. Không phải vì con “có vấn đề”, mà vì con đang chịu đựng điều quá nặng so với khả năng tự xử lý của một đứa trẻ, và cần được giúp đỡ bởi người có chuyên môn. Đừng chờ đợi tình trạng nghiêm trọng hơn rồi mới tìm đến. Tham vấn sớm bao giờ cũng hiệu quả hơn tham vấn muộn.
Bước 5 – Xây dựng nền tảng cảm xúc vững chắc cho con từ bên trong
Đây là bước dài hạn nhất và quan trọng nhất. Bởi vì không có cách nào kiểm soát được hoàn toàn môi trường mạng, nhưng anh chị có thể giúp con trở nên vững vàng hơn từ bên trong để không bị bẻ gãy khi gặp những tình huống như vậy.
Dạy con kỹ năng nhận diện và diễn đạt cảm xúc để con biết đang cảm thấy gì và có thể nói ra. Dạy con phân biệt giá trị bản thân không phụ thuộc vào đánh giá của người khác trên mạng xã hội. Và quan trọng hơn hết, xây dựng gia đình thành nơi con cảm thấy đủ an toàn để chia sẻ những điều khó nói, trước khi mọi thứ trở nên quá muộn.
Nếu anh chị đang tìm kiếm một hướng đi có hệ thống hơn trong việc đồng hành cùng con qua những giai đoạn khó như thế này, anh chị có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi và đội ngũ hỗ trợ cha mẹ xây dựng lại nền tảng kết nối với con từ gốc rễ.
>>>> Xem thêm:
12+ Cách phòng tránh nghiện mạng xã hội cho Trẻ và Phụ huynh
Câu hỏi thường gặp về hậu quả của bắt nạt trên mạng
Bắt nạt trên mạng có thể dẫn đến tự tử không?
Có, và đây là điều nghiêm trọng cần được nhìn nhận thẳng thắn. Một phân tích tổng hợp từ nhiều nghiên cứu cho thấy nạn nhân của bắt nạt trên mạng có nguy cơ có suy nghĩ tự tử và hành vi tự gây thương tích cao hơn đáng kể so với những trẻ không bị bắt nạt. Nguy cơ cao hơn gấp hơn 2 lần. Điều này không có nghĩa là tất cả nạn nhân đều sẽ đi đến đó, nhưng có nghĩa là không được xem nhẹ bất kỳ dấu hiệu nào. Nếu con có những biểu hiện tiêu cực về bản thân, hãy tìm đến hỗ trợ chuyên môn ngay, không cần chờ chắc chắn hơn.
Làm sao biết con đang bị bắt nạt trên mạng?
Các dấu hiệu thường gặp: thay đổi hành vi sử dụng thiết bị đột ngột (tắt màn hình khi người khác lại gần, ngừng dùng một ứng dụng vốn hay dùng), tỏ ra buồn bã hoặc cáu kỉnh sau khi lên mạng, kết quả học tập giảm sút, né tránh gặp gỡ bạn bè, và thay đổi giấc ngủ hoặc thói quen ăn uống. Không phải mọi dấu hiệu đều xuất hiện cùng lúc, nhưng nếu anh chị nhận thấy hai hay ba trong số đó, đó là lúc cần một cuộc trò chuyện thật sự với con.
Bắt nạt trên mạng khác gì bắt nạt ngoài đời thực?
Có ít nhất 4 điểm khác biệt quan trọng: xảy ra 24/7 không giới hạn không gian nên nạn nhân không có nơi nào thực sự an toàn; nội dung có thể tồn tại lâu dài trên internet chứ không tan biến như lời nói; kẻ bắt nạt có thể ẩn danh khiến nạn nhân không biết tin tưởng ai; và tốc độ lan truyền rất nhanh, một nội dung xấu có thể đến tay hàng trăm người chỉ trong vài giờ.
Con tôi bị bắt nạt trên mạng, tôi có thể kiện được không?
Hoàn toàn có thể nếu hành vi đủ nghiêm trọng. Theo Luật An ninh mạng 2018 và các quy định liên quan, các hành vi quấy rối, xúc phạm danh dự, hoặc phát tán thông tin sai sự thật gây tổn hại đến cá nhân có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm dân sự. Đối với trẻ vị thành niên vi phạm, cha mẹ của kẻ bắt nạt cũng có thể phải chịu trách nhiệm liên đới. Anh chị nên giữ đầy đủ bằng chứng và tham vấn luật sư hoặc cơ quan chức năng để được tư vấn cụ thể theo từng trường hợp.
Hậu quả của bắt nạt trên mạng có kéo dài đến khi trưởng thành không?
Có, và đây là điều các nghiên cứu dài hạn đã xác nhận. Tổn thương tâm lý từ bắt nạt trực tuyến ở tuổi vị thành niên có thể ảnh hưởng đến cách người trẻ xây dựng và duy trì các mối quan hệ thân mật, đến hiệu suất làm việc, và đến sức khỏe tâm thần nói chung khi trưởng thành. Điều này không có nghĩa là tất cả nạn nhân đều sẽ bị ảnh hưởng lâu dài, nhưng có nghĩa là can thiệp sớm, đúng cách, và đủ sâu là điều tạo ra sự khác biệt.
Kết luận
Hậu quả của bắt nạt trên mạng vượt xa những dòng tin nhắn hiện ra trên màn hình. Nó ảnh hưởng sâu vào tâm lý, sức khỏe, việc học, các mối quan hệ xã hội và cả tương lai của một đứa trẻ. Cha mẹ không thể kiểm soát được hoàn toàn môi trường mạng, nhưng hoàn toàn có thể trở thành nơi an toàn đầu tiên để con tìm đến khi chuyện xảy ra. Nhận biết sớm, đồng hành đúng cách, và giúp con xây dựng nền tảng cảm xúc vững chắc từ bên trong, đó là ba điều cha mẹ có thể làm ngay hôm nay.
Nguyễn Thị Lanh là Thạc sĩ Tâm lý học và Khoa học Giáo dục với gần 20 năm kinh nghiệm chuyên sâu. Cô được đào tạo bài bản theo chuẩn quốc tế, chuyên hỗ trợ kết nối tầng sâu tâm trí và chữa lành mối quan hệ.
Tại Phụ Nữ Tỉnh Thức, cô Lanh mang đến những giải pháp toàn diện giúp phụ nữ thấu hiểu chính mình, kiến tạo hôn nhân viên mãn và phát triển bản thân mạnh mẽ.
Với tâm huyết đồng hành cùng hàng nghìn gia đình, mục tiêu của cô là giúp phái đẹp tìm thấy sự bình an, tự tin và trở thành phiên bản hạnh phúc nhất.